Eén van de knipperende rode lampjes op ons collectieve dashboard is de waarschuwing tegen antibiotica-resistentie. Wat gaan we doen als penicilline uitgewerkt raakt? Recent zei een topman van de Wereldgezondheidsorganisatie dat deze ontwikkeling volop aan de gang is en grote zorg zou moeten baren. De min of meer toevallige uitvinding van antibiotica door de Britse arts Alexander Fleming in 1928 geldt als één van de grootste doorbraken in de moderne geneeskunde. Maar bijna een eeuw later zijn er steeds meer bacteriën resistent. De ontwikkeling van nieuwe vormen van antibiotica verloopt moeizaam, met name omdat er voorlopig weinig geld mee te verdienen valt. Dan loopt de farmaceutische wereld niet zo hard. Dat laatste zegt althans Tonie Mudde, chef-redacteur van de wetenschapsredactie van de Volkskrant. Het is een dystopie die langzaam werkelijkheid wordt: dat in de toekomst tal van mensen aan relatief simpele aandoeningen zullen overlijden omdat er geen werkzaam antibioticum beschikbaar is. Zijn we weer terug bij af. Nee, het zal niet morgen in Westerse academische ziekenhuizen gebeuren. Eerder op plekken met een toch al slechte gezondheidszorg.

Antibiotica-resistentie. Het is één van de vele voorbeelden van hoe het moderne vooruitgangsgeloof onder druk staat. Andreas Reckwitz werkt als socioloog aan de Humboldt-universiteit in Berlijn. Hij schreef een boek waarin hij stelt dat ‘verlies’ één van de grote problemen van onze tijd is. En dan vooral in de Westerse wereld. De titel van een recent artikel van hem in The New York Times luidt: The West is lost. Met de mooie dubbelzinnigheid in dat Engelse woord: héb je iets verloren of bén je verloren? Raak je spullen kwijt of het spoor bijster? Of beide tegelijk misschien.

Vanaf het begin van de Verlichting is er een seculiere geloofsbelijdenis, zegt Reckwitz. Kortweg luidt die: alles wordt beter. Vooruitgangsgeloof. Dat is nu in rap tempo aan het verdwijnen. Na de antibiotica komt er niet zomaar de betere variant. Misschien is de hele gezondheidszorg wel over haar hoogtepunt heen. Een samenleving die altijd dacht in termen van ‘beter en meer’ moet nu overschakelen op een paradigma van ‘slechter en minder’. Het meest dramatisch, aldus Reicknitz, zien we dat terug in klimaatverandering. Maar het geldt ook economisch. Gebieden die lange tijd vaandeldragers waren van vooruitgang, kennen nu malaise. De dienstverlening-economie en de globale competitie hebben de Westerse wereld opgedeeld in winnaars en verliezers. Ook een groot deel van de traditionele ‘middenklasse’ voelt zich inmiddels bedreigd in zijn bestaan. Europa vergrijst: de meeste landen gaan bevolkingskrimp meemaken. Het verdwijnen van de internationale rechtsorde zoals het Westen die vorm gaf, is volop aan de gang.

Natuurlijk is er ook in het moderne Westen vaak verlies geleden. Er waren oorlogen, natuurrampen en persoonlijke tegenslag. Maar de klantbelofte van de Westerse cultuur was dwars door alles heen: we gaan dit oplossen en uitbannen. Dit nooit meer, zeiden mensen na de Tweede Wereldoorlog en bijvoorbeeld ook na de Zeeuwse watersnoodramp. En na 1945 leek dat langzamerhand ook te gaan lukken. Het ideaal of de mythe van de moderne samenleving is dat niemand meer verlies hoeft te nemen. Er is alleen maar winst, groei en progressie. Een kernzin van Reicknitz luidt: “This denial of loss is Western modernity’s foundational lie.” Een basale leugen, betonrot in het fundament.

Het is allemaal niet nieuw wat Reicknitz zegt. En toch. De lijsttrekkers van de grotere midenpartijen zeggen allemaal elke dag op hun eigen manier dat Nederland beter kan en moet. Het kan echt anders! Ook Henri Bontenbal, die naar mijn idee eerlijker is over dat maatregelen pijn gaan doen, haalt toch ook vaak het adagium van Balkenende aan: eerst is het zuur, dan het zoet. Bij andere politici, Wilders voorop, wordt dat zoet op vroeger geplakt. Daar moeten we dan snel naar terug. Make Nederland Sweet Again. Reicknitz zou, vermoed ik, kritisch zijn en zeggen: álle lijsttrekkers houden een leugen in stand. En alle kiezers eveneens. Zelfs Winston Churchill zou met zijn ‘bloed, zweet en tranen’ in de huidige tijd waarschijnlijk geen enkele zetel binnenslepen, in Engeland noch in Nederland.

Als het waar is dat we blijven hangen in ‘de ontkenning van verlies’ verklaart dat ieder geval twee dingen:
a) waarom de grote politieke dossiers nu al jarenlang blijven liggen. ‘Beter en meer’ is voor geen enkel groot probleem een geloofwaardige oplossing. Net als met de antibiotica: vooruitgang raakt langzamerhand uitgewerkt.
b) waarom de grote meerderheid van de kiezers weinig vertrouwen heeft in de politiek. We geloven niet meer dat het echt anders kan. Verlies is nooit fijn. Maar nooit is het nemen van je verlies zo moeilijk als voor degene die is opgegroeid in de mythe dat verlies niet bestaat. Ik weet als Ajax-supporter door de afgelopen jaren een beetje hoe dat voelt. Wij waren Ajax. Wij waren de besten. En we geloofden het echt.

Als een volleerd predikant eindigt Recknitz zijn betoog met een toepassing. Als we voorlopig vooral gaan verliezen, hoe moet je daar dan mee omgaan?

1) er is iets nodig dat hij ‘politiek van de veerkracht’ noemt. Sommige vormen van verlies zijn onontkoombaar. Maar een maatschappij kan zich tegen veel andere vormen wapenen. Antibiotica bijvoorbeeld. Of veiligheid. Of bijvoorbeeld het programma veerkrachtige democratie waartoe de Amsterdamse wethouder Mbarki deze week besloot. Via de methode Youth Organizing leren Amsterdamse jongeren maatschappelijke initiatieven bedenken en uitvoeren. Ze leren onderhandelen, compromissen sluiten en meningsverschillen overbruggen. Het zou werkelijk geen slecht idee zijn als de nieuw gekozen Tweede Kamer in haar eerste week hier ook mee aan de slag zou gaan.

2) verlies kan volgens Reicknitz ook een vorm van winst zijn. Nee, de bomen groeien niet meer tot in de hemel. Maar deden ze dat eerder wel? Er is meer bewustzijn op thema’s als consumptie, footprint, energie-armoede etc. En ook dat een parlement, in welke samenstelling ook, ons niet gaat redden. En dat we dus maar beter kunnen vragen wat wij zelf voor ons land, of liever onze buurt, kunnen doen.

3) Reicknitz zegt dat het noodzakelijk is om de relatie tussen winnaars en verliezers te herzien. Als we niets doen, voelt de ene helft van de bevolking veel meer de pijn van economisch en ecologisch verlies dan de ander helft. Dat is onrechtvaardig en vraagt om herverdeling. Dat is geen wetenschappelijke maar een politieke opvatting, zou je zeggen. Of is het juist de socioloog die ons eraan herinnert dat elke revolutie ontstaat als een grote groep mensen zich keert tegen een kleinere groep die veel heeft en weinig deelt? En moeten we in onze samenleving artikel 1 van de grondwet veel stelliger interpreteren: we hebben een samenleving gecreëerd waarin mensen die in hetzelfde schuitje zitten, ongelijk worden behandeld. Voorop drinken ze champagne op de speedboot en achterop spoelen mensen van het dek, zegt Dirk De Wachter.

4) Maar een deel van het verlies is echt en diep. Reicknitz zegt: daarvoor kunnen we bij de psychologie te rade. Op persoonlijk vlak kennen de meeste mensenlevens ergens onderweg enorme verliezen. Dat valt nooit mee. Daar is veel ontkenning en verdoving. De enige weg voorwaarts gaat over stap voor stap erkennen van het verlies en dat integreren. Misschien worden we er wel volwassener van, wijzer.

5) Reicknitz’ essay is een samenvatting van een dik en intellectueel boek dat in Duitsland tóch een bestseller werd en een prijs kreeg als het beste politieke boek van het jaar. Voor wie benieuwd is: de Nederlandse vertaling komt op 14 november uit bij uitgeverij Boom. Ik hoop dat hij ergens in dat boek ook ingaat op de meest raadselachtige uitspraak van Jezus van Nazaret: pas wie zijn of haar leven verliest, die zal het vinden. Het is de sleutel tot Jezus’ leven en dood, het is de diepste dimensie in het woord ‘God’, en het is de meest tegendraadse en ergens toch zo voor de hand liggende klantbelofte voor ieder mens. O, je wilt de beste versie van jezelf worden? Leer jezelf dan eerst maar eens verliezen – en vooral jezelf. Het christendom deed het in het tijdvak van het vooruitgangsoptimisme niet erg goed. Maar het zou wel eens een welkome bondgenoot kunnen zijn in een tijd die moet leren omgaan met verlies. Altijd denk ik na over welke banner er moet hangen op het kerkgebouw dat ik niet heb. Beroepsdeformatie. Ik heb er weer eentje: Pas op! Hier zijn al heel wat mensen vóór u zichzelf kwijtgeraakt. Maar ze hadden het niet willen missen.