Het is één van de boeken die ik al ruim twintig jaar onder handbereik heb: De emotiemarkt. De schrijfster is Susanne Piët, die communicatie, trendwatching en psychologie wist te combineren. Ze overleed in 2020 en ik las in een necrologie dat ze als communicatiestrateeg voor Mark Rutte werkte toen die nog manager bij Unilever was. Ik kreeg het boek van een vriend omdat ik in 2004 met een nieuw kerk-idee begon. Lees dit, zei hij, en je begrijpt de tijd waarin we leven. Emotiemarkt is een synoniem voor beleveniseconomie. Beide termen verwijzen naar alle producten en vormen van dienstverlening die gericht zijn op het bevredigen van emotionele behoeftes van mensen als groep of de mens als individu. Ik citeer uit de eerste alinea: “In de inhaalslag is Emotie voorop in de agenda gekomen. (…) De emotiemarkt is niet alleen een cultuurfilosofisch, maar ook een psychologisch interessant fenomeen, omdat belevenis niet een luxespeeltje blijkt te zijn, maar een onmisbaar aspect voor onze overleving.”

Piët was onder veel meer een goede trendwatcher, want onlangs – ruim 20 jaar later – verscheen het boek Explosieve moderniteit. Hoe emoties onze tijd bepalen. De schrijver is Eva Illouz, een Frans-Israëlische socioloog. De emotie is nog veel meer dan in 2004 ‘vooraan in de agenda’ gekomen. Emoties domineren onze tijd, veel meer dan bijvoorbeeld argumenten. En dat ‘explosieve’ uit de titel verwijst naar moderne zegswijzen als ‘uit je dak of uit je plaat gaan’. Soms van euforie maar vaker van ergernis, ongeduld of regelrechte woede. De gestaakte wedstrijd Ajax-Groningen is een plaatje bij het praatje. De letterlijke explosieven van het vuurwerk vertolken de emoties van een groep, iets dat weer van alles losmaakt bij de rest van het stadion en dáár wordt dan weer dagen over gepraat in talkshows – op inderdaad emotioneel niveau. Om over de actuele politiek nog maar te zwijgen. Ik moet wel eens denken aan een oud fragment waarin toenmalig VVD-leider Frits Bolkestein de vraag kreeg wat er op een bepaald ingrijpend moment ‘door hem heen ging’. Niets, zei Bolkestein. Hij was filosofisch de richting van de stoïcijnen toegedaan. En stoïcijns kun je onze tijd bepaald niet noemen. Het is emotioneel en explosief.

Emoties zijn veel meer dan ‘persoonlijke gevoelens’. In een tijd als de onze vertegenwoordigen ze een enorme economische waarde (er valt er aan onze emoties dus flink te verdienen). Illouz onderzoekt wat de wisselwerking is tussen emoties en samenleving. Ze zegt dat Freud ons heeft geleerd hoe emoties bepalend zijn voor de samenleving, terwijl zij het omdraait. “Ik zie hoe maatschappelijke mechanismen invloed hebben op emoties”, zegt ze zelf. Dat lijkt me een belangrijke gedachte. Immanuël Kant zei dat we de moed moesten hebben om zélf na te denken. Dat lijkt heel autonoom. Maar ons denken wordt voortdurend enorm beïnvloed, zei Kants tijdgenoot Hamann al. Onze emoties vóelen heel authentiek. Maar het helpt om te bedenken dat ze voor een belangrijk deel ook worden gemaakt, minstens beïnvloed. Elke schrijver, artiest, merkstrateeg en dominee weet dat, of eigenlijk wij allemaal. Het is gek dat Explosieve moderniteit als ondertitel heeft ‘Hoe emoties onze tijd bepalen’. Dat zei Susanne Piët twintig jaar geleden al. Volgens mij bedoelt Illouz: ‘hoe deze tijd onze emoties bepaalt’.

Waarom deze ‘omkering van Freud’ interessant is, leerde ik van Nina Polak. Zij recenseert het boek van Illouz in de Volkskrant (30 oktober 2025) en schrijft: “Dat past bij Illouz, die altijd geïnteresseerd is in de innerlijke mens – ze schreef dikke boeken over liefde en intimiteit – maar die een groot deel van haar oeuvre heeft gewijd aan het bekritiseren van de wetenschap van dat innerlijk. De psychologie komt er bij haar zelden goed van af. Ze is een van de voornaamste critici van wat we therapiecultuur noemen. Ook hier weer: ‘Waarom zouden we meer geloof hechten aan de sociologie dan aan de psychologie? Het meest overtuigende argument is dat de eerste veel minder nauw verbonden is met machtige economische belangen dan de tweede. De psychologie heeft een wereldwijd leger van experts geproduceerd om de beroepsbevolking te leiden, de productiviteit te verhogen, en de rol te verhullen die genderongelijkheid, competitie en een mislukte meritocratie spelen bij emotionele pijn. In het aangezicht van vele scheuren in het maatschappelijk weefsel ten gevolge van kapitalisme, liberalisme, globalisering en ongelijkheid, is de psychologie blijven eisen dat wij, en alleen wij, de verantwoordelijkheid nemen voor onze angst, depressie of woede.’”

In interviews geeft Illouz vaak aan hoe je elke emotie zowel positief als negatief moet bezien om tot een goede taxatie te komen. Boosheid zet bijvoorbeeld aan tot actie (goed) maar het kan ook dingen stuk maken (slecht). Liefde is prachtig maar kan ook verblinden. Jaloersheid is niet alleen een ondeugd maar kan ook een drive zijn om dingen te veranderen of te verkrijgen. Illouz wijst ook aan hoe jaloezie een onderdeel is van een democratisch proces, in de zin van ‘passie voor gelijkheid’. En verder wordt ze niet moe om uit te leggen dat emoties gelaagd zijn. ‘De boze burger’ vindt ze een karikatuur. Je krijgt die burgers beter in het vizier als je ziet hoe ze óók hoopvol, angstig, in voor iets nieuws etc. ziet.

En er speelt nog een oude erfenis mee. Hoeveel aandacht er ook is voor die emoties, ze worden bewust of onbewust vaak als ‘irrationeel’ gezien. De Griekse en de christelijke traditie zetten vaak de wil of de rede centraal, die ze als een sturingsprincipe voorstelden, een corrigerende kracht. De emoties moeten richting hebben of soms regelrecht onderdrukt (wees niet boos!). Daartegenover zegt Illouz: emoties liggen vandaag ten grondslag aan persoonlijke en maatschappelijke beslissingen en processen. Ze zijn in filosofisch opzicht echter geworden, reëler. En ja, dat maakt onze tijd ook meer explosief. Dat is net zo reëel. Ook als je stoïcijns of rationeel of christelijk ben, doe je er goed aan om deze explosieve dimensie van de samenleving serieus te nemen. Ook jij en ik zijn daar onderdeel van.

Ik ben bijna toe aan mijn nieuwe ‘digitale wandeling naar Kerst’. Met honderden mensen lopen we vanaf 18 december een week samen op. Elke morgen kom ik als spiritueel wandelmaatje even op bezoek, met een korte podcast en een muzieknummer. Steeds sla ik bruggen tussen het klassieke kerstverhaal en de moderne tijd. Uit mijn fascinatie voor Eva Illouz is het thema van dit jaar geboren: Een explosieve Kerst. Alle emoties vind je terug in de bijbelse kerstverhalen. Er is angst en moed, jaloezie en liefde, teleurstelling en hoop. Het is een explosieve boel, het land en de tijd waarin Jezus wordt geboren. Juist deze verhalen zijn ongekend krachtig in hoe zij onze emoties hebben beïnvloed, vanaf de Romeinse tijd via de middeleeuwen en de Verlichting tot aan de huidige belevingscultuur.

Nina Polak zou zeggen: waarom zouden we meer geloof hechten aan theologie dan aan (louter) psychologie? Ik gebruik haar eigen antwoord. Omdat, net als bij de sociologie van Illouz, hier meer afstand is tot de economische belangen en de cultuurfilosofische trends van een bepaalde samenleving. Het is van betekenis dat de eenvoud, de kracht, de angst, het zoeken van Maria en Jozef, herders en wijzen, nog altijd tot ons spreekt. Zodat, ook als je helemaal geen christen bent, je altijd iets van een appèl voelt: kom, verwonder je, o mens. Zie en voel dat God je bemint. Juist op de hedendaagse emotiemarkt – zeg maar: het kerstgevoel van Coca Cola, McDonalds en HEMA – blijft dat een fenomenaal krachtige stem.