Anderhalf jaar geleden brachten toekomstonderzoeker Jeanneke Scholtens en ik het boekje HOOP uit. We begonnen met een citaat van de toenmalige Britse minister van buitenlandse zaken David Cameron: “Als de wereld een dashboard is, dan zijn er nogal wat knipperende rode lampjes.” Dat was begin 2024. We zijn nu twee jaar verder. Stel dat we het boekje vandaag opnieuw zouden schrijven. ‘Nogal wat knipperende rode lampjes’ is een understatement geworden. Het wereld-dashboard knettert en kraakt. Het maakt voortdurend kortsluiting, de vonken springen er van af. Trump is als een kind dat wil uitproberen wat er gebeurt als je álle knoppen tegelijk indrukt. Al moeten we blijven bedenken dat het vooral beeldvorming is waardoor de rode lampjes knipperen. De strijd om Groenland werd en wordt vooral via tweets en symbolische soldaten gevoerd. Waaronder twee uit Nederland.

Vaak wordt de vraag gesteld of we achter alle tumult het begin zien van een nieuwe wereldorde. Een tijdvak waarin Trump, Putin en Xi de wereld opdelen, ieder naar hun eigen invloedssfeer. Er zijn veel overeenkomsten. Alle drie zijn man. Alle drie zijn oud. Alle drie zijn autocratisch. Alle drie zijn niet in staat om een hoopvolle toespraak te houden, niet tot de wereld maar ook niet tot hun eigen land, niet nu maar ook niet eerder. Je leert een leider kennen aan wat hij kan én niet kan. Anders dan Churchill, Nelson Mandela of Barack Obama zijn deze drie wereldleiders geen handelaren in hoop, integendeel. Het gevolg is een wereld die aan hoop-armoede lijdt, in 2026 nog meer dan in 2024. Eén van de krachtigste hope-loze beelden deze maand was de foto van het 5-jarige jongetje Liam Ramos uit Minneapolis, ijsmuts op, schooltas nog om. Een agent van ICE houdt hem stevig vast. Even later wordt hij samen met zijn vader afgevoerd naar een uitzetcentrum in Texas, in afwachting van een enkele reis Ecuador. De rest van zijn gezin en Liams schoolklas blijven verdwaasd achter.

Hoop is allereerst een kwestie van kijken, betogen we in ons boek. Want dat dashboard met die rode lampjes is een sociaal construct. Een product van onze verbeelding. Er staat niet écht een dashboard in een Witte Huis, bij de Verenigde Naties of waar dan ook. Er zijn alleen gebeurtenissen. Als er veel tegelijk gebeurt, is dat altijd chaotisch. Maar kijk! Er zijn minstens zoveel groene lampjes. Een voorbeeld. Gisteren zag ik een krantenkop: ‘De wederopbouw van Oekraïne begint in Zwolle’. Terwijl de oorlog nog in volle gang is, bezocht de loco-burgemeester van de Oekraïense havenstad Odesa met een delegatie Nederland. Ze gingen naar Rotterdam, Den Haag, Deventer en Zwolle en voerden gesprekken met Nederlandse ondernemers die kunnen bijdragen aan de wederopbouw van Oekraïne. Odesa ligt ver van het front maar is inmiddels 500 keer aangevallen. En het kan nog veel erger worden. Het is nog lang geen vrede. Maar deze mensen uit Odesa zeggen: wederopbouw begint niet pas als de wapens zwijgen. We moeten nú al beginnen met nadenken en plannen hoe we het straks willen doen. Want wat er vandaag ook gebeurt, morgen zal het vrede zijn. Ik vind dat indrukwekkend. Het internet staat vol met foto’s van het platgebombardeerde centrum van Rotterdam, maar ook van Hamburg, Berlijn. Deze week liep ik nog door het centrum van Frankfurt. Ik zocht het even na. De historische binnenstad van Frankfurt werd in 1944 door bombardementen volledig verwoest en daarbij kwamen 5500 burgers om. En kijk nu eens. Allemaal plekken waar tachtig jaar geleden mensen hoop hebben gehouden, in de meest barre omstandigheden. Tussen de puinhopen ontstond de hoop op een nieuw begin. Hoop die bestaat in de vorm van opgestroopte mouwen. Hoop die aanstekelijk is ook. Want Zwolle, Utrecht en Amsterdam kunnen echt iets doen voor Oekraïne. Maar omgekeerd kunnen Oekraïeners iets voor ons doen. Zij hebben een op Europese schaal uniek export-product. Zij kunnen het vertwijfelde en vaak verdeelde West-Europa leveren wat we het meest nodig hebben: hoop. Het kenmerk van echte hoop is dat die aanstekelijk is.

Nog meer dan tijdens het schrijven van ons boekje ben ik ervan overtuigd dat we een nieuw tijdperk van hoop ingaan. En nog meer dan toen zie ik hoe hoop anders is dan vooruitgangsoptimisme. Ik lees in een veelgeprezen boek van een Duitse socioloog, Andreas Reckwitz. Hij schrijft helder maar indringend over onze moderne tijd. Moderne mensen zijn de eersten die weigeren om verlies te accepteren. Wij hebben geprobeerd het uit te bannen, zegt hij. Nooit meer oorlog. Nooit meer honger. En liefst ook nooit meer werkloos, nooit meer ziek. We willen niet falen, niet krimpen, niet ouder worden. Het streven naar meer en beter is indrukwekkend, laat Reckwitz zien. Maar de paradox is dat we ons verliesgevoel juist vergroten. Onze economie is volledig ingesteld op groei en innovatie. Maar het levensgevoel, met name ook onder de jongste generaties, weerspiegelt twijfel, vermoeidheid en het gevoel dat we aan het verliezen zijn. Het wordt alleen maar minder. De richting van het boek is niet: we gaan ten onder. Het is hoopvoller. We hebben een tijd in een mythe geleefd, zegt Reckwitz. De mythe dat verlies niet bestaat. Maar er is wel verlies. Er is veel verlies. Leven is in een aantal opzichten ook verlies lijden. Maar kijk: juist in het Europese land dat in deze jaren het meest verlies lijdt, is de hoop het sterkst. En in mijn werk als predikant zag en zie ik mensen die veel hebben verloren en toch hoopvol in het leven staan. Dat is misschien waar Jezus op doelde toen hij zei: pas wie zijn leven verliest, die zal het vinden.

In de geschiedenis is hoop altijd meer geweest dan een gevoel. De oude Grieken formuleerden de klassiek geworden deugden: moed, rechtvaardigheid, geduld. De christelijke traditie nam die over maar voegde er nog drie deugden aan toe: geloof, hoop en liefde. Hoop is dus een deugd. Een bijna ouderwets woord waarvan de strekking nog altijd duidelijk is: met deugden word je als mens niet geboren. Je leert ze aan, je ontwikkelt ze, vooral door na te doen, na te volgen zoals ze vroeger zeiden. Eigenlijk komt daar ook het idee van ‘fan’ vandaan. Het Griekse en het christelijke idee van leren is dat dit eigenlijk alleen maar kan van een mens (niet uit een boek). En dat je van sommige mensen een vurige bewonderaar wordt. Je wilt zijn zoals hem of haar. Socrates had fans, Aristoteles. Jezus Christus en zijn moeder Maria. En fan gaat ook over fan-atiek. Een beetje navolging werkt niet. Een beetje hoop ook niet. Kijk maar naar die mensen uit Odesa. Hoop vraagt om vurige toewijding.

Wie zijn de hoopbrengers van nu? Ik zou zeggen: hou het klein. Mijn zoon van 10 ging deze week alleen met de metro. Het lukte hem niet om de poortjes binnen te komen. Zijn pas blokkeerde. Hij appte terwijl ik in vergadering zat. Vraag iemand om hulp, zei ik. Er is hier niemand, appte hij terug, behalve drie agenten. Vraag díe om hulp, antwoordde ik. Eén van die agenten keek even mee, zag dat de pas niet werkte en gaf mijn zoon een gratis ticket. Een klein verhaal. Maar zolang er veel van zulke mensen zijn, is er hoop. Ik was deze maand bij de uitvaart van de moeder van een goede vriend. Zij had hele moeilijke laatste weken gehad. Op de begrafenis zei hij: in alle ellende waren daar drie keer per dag mensen van de thuiszorg. Het is onvoorstelbaar wat zij met weinig woorden, liefdevolle gebaren en zorg waar een normaal mens voor terug zou schrikken kunnen doen. Ze waren onze engelen, zei hij. Engelen zijn hoopbrengers. Je vindt ze in elke school in Nederland, in elke vorm van jeugd- en andere zorg. Soms staan ze bij een metropoortje.

Ik eindig met Paus Leo. Je hebt misschien amper door dat hij er is. Veel minder dan zijn voorganger Franciscus zoekt – en krijgt – hij media-aandacht. Toch zeggen Vaticaan-watchers dat deze paus een krachtige persoonlijkheid is, vastbesloten om de kerk verder te hervormen en de ideeën van Franciscus te implementeren. Ik zag een Duitse documentaire over wat hij in een paar maanden tot stand heeft gebracht, hoe hij mensen tegemoet trad in Libanon en in Turkije. En al ben ik niet rooms-katholiek, ik ben fan van deze man. Ik wil op mijn manier een beetje op hem lijken. Leo zegt dat hoop geen vaag sentiment is. Hij zegt: “Zonder hoop zijn we dood. Mét hoop komen we in het licht.” Hoop noemt de paus een leven brengende, een goddelijke kracht. Hoop is voor hem een synoniem – zowel voor God als voor mensen. Voor het leven zelf. Je hoeft niet eerst religieus te zijn om toch te voelen hoe waar dit is. En hoe nodig we het hebben.